Nội dung
Có một điều nguy hiểm hơn cả việc sống sai, đó là sống trong ảo tưởng rằng mình đang đúng.
Bài viết này là để soi chiếu ánh sáng ý thức vào vô thức. Nếu đọc thấy khó chịu, rất có thể nó đang chiếu đúng bóng tối.
Trong tâm lý học phân tích của Carl Jung, anima và animus vốn không phải kẻ thù. Chúng là hai trụ nội tâm cần được tích hợp để con người trở nên trọn vẹn. Nhưng khi không được ý thức, chúng không đứng sau lưng ta nữa mà bước lên phía trước. Chúng nói bằng miệng ta. Chúng nghĩ bằng đầu ta. Và Jung gọi trạng thái đó bằng một từ rất lạnh: “possession” – sự chiếm hữu.
Jung từng mô tả anima (trong nam) và animus (trong nữ) như những nguyên mẫu (vô thức tập thể) về giới tính đối lập, được nuôi dưỡng bởi kinh nghiệm, văn hóa, ký ức tổ tiên. Nhưng khi chúng không được nhận diện, chiếu sáng, chúng không còn là biểu tượng để vượt qua mà thành thần tượng nội tâm, giả dạng thành linh hồn, giả dạng thành tiếng nói của chân lý. Và khi chúng lên ngôi, bạn không còn là chủ nhân của tâm trí mình.
Khi Anima Chiếm Hữu Một Người Đàn Ông
Anima là phần nữ tính nội tâm của đàn ông. Cảm xúc. Sự tiếp nhận. Khả năng kết nối với chiều sâu… Khi trưởng thành, anima làm đàn ông mềm mà không yếu, sâu mà không lệ thuộc. Khi chưa trưởng thành, anima không làm việc âm thầm. Nó đòi hỏi. Nó đói. Nó chiếm quyền điều khiển.
(I) Dấu hiệu đầu tiên là cảm xúc trở thành trung tâm vũ trụ. Tâm trạng của anh ta quyết định mọi thứ. Khi vui, cả thế giới có ý nghĩa. Khi buồn, mọi thứ sụp đổ. Thực tại không còn là thực tại, nó trở thành tấm gương phản chiếu cảm xúc cá nhân. Anima lúc này không giúp anh ta cảm nhận sâu hơn mà kéo anh ta chìm xuống.
(II) Dấu hiệu thứ hai là lệ thuộc tình cảm trá hình lý tưởng. Người phụ nữ được yêu không còn là con người cụ thể. Cô trở thành biểu tượng cứu rỗi. Một khi cô không đáp ứng hình ảnh đó, sự lý tưởng hóa chuyển thành cay đắng. Hôm nay là thiên thần. Ngày mai là kẻ phản bội. Biên độ này không phải tình yêu. Nó là sự phóng chiếu vô thức của bản thân lên người khác, muốn người khác hiện hữu như những khao khát thầm kín của mình.
(III) Dấu hiệu thứ ba là né tránh trách nhiệm bằng ngôn ngữ cảm xúc. Mọi giới hạn đều bị xem là làm tổn thương. Mọi đòi hỏi trưởng thành đều bị xem là “thiếu thấu hiểu”. Anima non trẻ biến sự mong manh thành vũ khí để không phải đứng thẳng.
Khi anima chưa trưởng thành chiếm hữu một người đàn ông, anh ta đồng nhất được yêu với được nuông chiều. Bất cứ điều gì buộc anh ta phải đứng thẳng hơn, chịu trách nhiệm hơn, tự kỷ luật hơn đều bị cảm nhận như một mối đe dọa cảm xúc. Thay vì thấy đó là lời mời trưởng thành, anh ta gắn nhãn nó thành “không thấu hiểu”, “không đủ yêu”, “quá lạnh”.
Vấn đề không nằm ở yêu hay không yêu. Vấn đề nằm ở chỗ anima non nớt cần được vỗ về, không cần được tôi luyện. Nên mọi yêu cầu trưởng thành đều bị hiểu sai thành thiếu cảm thông.
(IV) Dấu hiệu thứ tư là sợ xung đột. Không dám nói không. Không dám rời đi. Không dám buông bỏ. Anima chiếm hữu khiến đàn ông chọn an toàn cảm xúc thay vì sự thật. Và cái giá phải trả là đánh mất tự trọng, tự chủ.
Một anima trưởng thành làm đàn ông sâu sắc. Một anima chiếm hữu làm đàn ông yếu đuối đến mức trở thành đàn bà.
Khi Animus Chiếm Hữu Một Người Phụ Nữ
Animus là phần nam tính nội tâm của phụ nữ. Lý trí. Khả năng phán đoán. Lập trường… Khi trưởng thành, animus cho phụ nữ sự rõ ràng, định hướng, sức mạnh tinh thần. Khi chưa trưởng thành, animus không bảo vệ; nó THỐNG TRỊ.
(I) Dấu hiệu đầu tiên là ý kiến hóa thành chân lý. Không còn suy nghĩ khách quan, chỉ còn kết luận. Không còn đa chiều, chỉ còn phiến diện. Không còn lắng nghe, chỉ còn phản biện. Animus lúc này không tìm sự thật mà chỉ tìm chiến thắng. Jung gọi đây là animus possession – một “người đàn ông nội tâm” đang nói thay cô.
(II) Dấu hiệu thứ hai là lý trí bị tách khỏi cảm xúc sống. Lập luận sắc bén. Ngôn ngữ chuẩn chỉnh. Nhưng không có hơi ấm. Không có thân thể. Không có rung động. Mọi thứ đúng, nhưng không chạm. Đây là animus vay mượn từ tập thể, chưa từng được tiêu hóa bằng trải nghiệm cá nhân.
(III) Dấu hiệu thứ ba là khái quát hóa con người thành khái niệm. “Đàn ông là thế này. Xã hội là thế kia. Tình yêu là trò lừa…” Khi cá nhân biến mất, chỉ còn hệ tư tưởng, animus đã chiếm ngai.
(IV) Dấu hiệu thứ tư là không thể quy phục điều gì lớn hơn bản ngã. Không phải quy phục đàn ông mà QUY PHỤC CHÂN LÝ. QUY PHỤC THỰC TẠI. Animus non dại nhầm lẫn cúi đầu với mất quyền lực, nên nó chống lại mọi thứ có thể làm tan rã ảo tưởng mạnh mẽ nó đã dựng lên.
Một animus trưởng thành là cột sống.
Một animus chiếm hữu là thanh gươm được dùng sai mục đích: tấn công, hủy diệt thay vì bảo vệ.
Vì Sao Bị Anima/Animus Chiếm Hữu Nguy Hiểm?
Nguy hiểm không nằm ở chỗ bạn sai. NGUY HIỂM NẰM Ở CHỖ BẠN KHÔNG CÒN BIẾT MÌNH CÓ THỂ SAI.
Khi anima chiếm hữu, đàn ông bị cuốn vào cảm xúc cá nhân đến mức không còn nhìn thấy cấu trúc thực tại. Khi animus chiếm hữu, phụ nữ áp đặt ảo tưởng lên thực tại đến mức không còn nhìn thấy con người. Một bên làm ta chìm. Một bên làm ta cứng. Cả hai đều làm ta mất tự do.
Jung từng cảnh báo rất rõ, không đạo đức giả, không vuốt ve với câu nói nổi tiếng:
“Until you make the unconscious conscious, it will direct your life and you will call it fate.” — Carl Jung
TD: “Cho tới khi những thứ vô thức được ý thức, nó sẽ lèo lái đời bạn và bạn sẽ gọi nó là định mệnh.”
Dấu Hiệu Chung Của Việc Bị Anima / Animus Chiếm Hữu
Có vài dấu hiệu không phụ thuộc giới tính.
- Một là phản ứng luôn mạnh hơn tình huống.
- Hai là cảm giác mình luôn đúng hoặc luôn bị tổn thương.
- Ba là câu chuyện nội tâm lặp đi lặp lại không dứt.
- Bốn là không còn khả năng dừng lại và quan sát chính mình.
Khi vô thức đã cầm lái, ý thức chỉ còn ngồi ghế phụ.
Tích Hợp Thay Vì Tiêu Diệt
Jung không dạy tiêu diệt anima hay animus. Ông dạy tích hợp.
Tích hợp nghĩa là:
Anima không còn đòi hỏi được nuôi từ bên ngoài.
Animus không còn cần chứng minh bằng phán xét.
Khi anima được tích hợp, đàn ông có cảm xúc mà không lệ thuộc. Khi animus được tích hợp, phụ nữ có lập trường mà không hung hăng.
Và lúc đó, mối quan hệ không còn là nơi hai cấu trúc vô thức va chạm. Nó trở thành nơi hai chân ngã gặp nhau.
Một Câu Hỏi Để Kết
Nếu hôm nay có ai đó làm bạn tức, làm bạn đau, làm bạn phải viết cả một bài luận văn trong đầu để chứng minh mình đúng, hãy dừng lại và hỏi một câu rất đơn giản:
Ai đang nói trong tôi lúc này?
Tôi, hay nửa kia trong tôi chưa được ý thức?
Chỉ cần câu hỏi đó được hỏi đủ thật, sự chiếm hữu bắt đầu mất quyền lực.
Và đó chính là khởi đầu của sự trưởng thành.
