Khi buổi chiều muộn ở một con phố nhỏ, ánh nắng vàng nhạt nghiêng qua tán lá, một người phụ nữ bước đi, điện thoại áp sát tai, giọng nói vang lên vừa đủ để cả đoạn đường nghe thấy. Không phải cô ấy đang hét, mà là cách cô ấy chiếm lĩnh không gian, như thể không khí xung quanh phải uốn mình theo nhịp điệu của cô. Người đi đường né sang một bên, không phải vì lịch sự, mà vì một thứ áp lực vô hình.
Tôi đứng đó, nhìn theo bóng lưng ấy, và tự hỏi: điều gì trong lòng người phụ nữ này, và trong rất nhiều người phụ nữ khác mà ta gặp, khiến họ hành xử như thể cả vũ trụ này được thiết kế để xoay quanh trục của riêng họ?
Không phải tất cả, dĩ nhiên. Nhưng hiện tượng ấy đủ phổ biến để trở thành một dạng nhận diện chung, một kiểu “cô ấy nghĩ mình là trung tâm vũ trụ” mà người ta hay thì thầm với nhau. Và điều kỳ lạ là, khi nói ra, ta thường cười nhạo hoặc bực bội, mà ít khi thực sự dừng lại để lắng nghe cái mà hiện tượng ấy đang cố gắng thì thầm.
Hãy bắt đầu từ nơi gần nhất: cơ thể.
Một cô gái trẻ đứng trước gương, nghiêng đầu, điều chỉnh góc chụp. Mười lăm phút trôi qua chỉ để chọn một bức ảnh đăng lên mạng. Không phải vì cô ấy tự ái quá mức, mà vì trong khoảnh khắc ấy, cô ấy thực sự đang sống trong một vũ trụ mà mọi ánh nhìn, dù là của hàng trăm người xa lạ, đều hội tụ về phía mình. Cái selfie ấy không chỉ là hình ảnh, nó là một lời khẳng định: “Tôi tồn tại, và sự tồn tại của tôi đáng được chứng kiến.”
Khi sự chứng kiến ấy trở thành nguồn oxy chính, thì việc đòi hỏi cả thế giới phải điều chỉnh theo nhịp thở của mình là điều gần như tất yếu. Không phải vì kiêu ngạo thuần túy, mà vì nỗi sợ hãi nền tảng: nếu tôi không phải là trung tâm, thì tôi sẽ bị xóa sổ trong sự vô hình.
Và đây là nơi mọi thứ bắt đầu trở nên phức tạp.
Bởi vì bên dưới lớp vỏ “tôi là trung tâm” thường là một đứa trẻ nội tâm đang run rẩy hỏi: “Mẹ ơi, bố ơi, có ai thấy con đang đau không?” Khi câu trả lời từ thế giới bên ngoài luôn là sự thờ ơ, hoặc tệ hơn, là sự so sánh, chỉ trích, bỏ rơi, thì tâm hồn học được một bài học khắc nghiệt: chỉ khi tôi làm cho mọi người phải chú ý, tôi mới được an toàn.
Thế nên cô ấy nói to hơn, đòi hỏi nhiều hơn, giận dữ nhanh hơn, dễ tổn thương hơn tất cả những gì vẻ bề ngoài thể hiện. Cái mà người ngoài nhìn thấy là “chảnh”, “ích kỷ”, “nghĩ mình là công chúa”, thực ra lại là một cơ chế bảo vệ tuyệt vọng, gần như nguyên thủy.
Nhưng cơ chế ấy có một bi kịch nội tại: nó không bao giờ thực sự no đủ.
Càng được nhiều người chú ý, càng cần nhiều người chú ý hơn. Càng được ưu ái, càng cảm thấy bất công khi không được ưu ái ở đâu đó khác. Càng được đặt lên bệ thờ, càng sợ hãi ngày bệ thờ ấy sụp đổ.
Và thế là vòng xoáy tiếp diễn: đòi hỏi → được đáp ứng → sợ mất → đòi hỏi mạnh hơn.
Tôi từng chứng kiến một người phụ nữ, thông minh, xinh đẹp, thành đạt, khóc nức nở chỉ vì một người bạn thân không trả lời tin nhắn trong vòng ba tiếng. Không phải vì cô ấy cần giúp đỡ khẩn cấp. Mà vì trong ba tiếng ấy, cô ấy cảm nhận được cái hố đen của sự vô hình đang mở ra dưới chân mình. “Nếu cậu ấy không trả lời, nghĩa là mình không tồn tại.”
Câu nói ấy, dù nghe cường điệu, lại là một lời thú nhận chân thật nhất về trạng thái ý thức mà rất nhiều phụ nữ (và cả đàn ông, chỉ là theo cách khác) đang sống: sự tồn tại của tôi phụ thuộc vào việc người khác công nhận tôi.
Và đây chính là điểm giao thoa giữa tâm lý cá nhân và văn hóa thời đại.
Chúng ta đang sống trong một thời kỳ mà sự chú ý đã trở thành đơn vị tiền tệ cơ bản nhất. Like, comment, view, follow, tất cả đều là những hạt giống nuôi dưỡng cảm giác “tôi đang được nhìn thấy”. Nền kinh tế chú ý không phân biệt giới tính, nhưng với phụ nữ, nó lại chạm vào một vết thương cổ xưa hơn: lịch sử hàng ngàn năm bị dạy rằng giá trị của người phụ nữ nằm ở việc được chọn lựa, được mong muốn, được nhìn ngắm. Khi xã hội hiện đại tháo bỏ những chiếc lồng cũ, nhưng lại thay bằng một chiếc lồng mới, chiếc lồng của sự công nhận vô tận trên mạng, thì phản ứng “tôi phải là trung tâm” không phải là bất thường. Nó là một dạng thích nghi.
Nhưng thích nghi không đồng nghĩa với giải thoát.
Vì đằng sau mọi nỗ lực chiếm lĩnh trung tâm sân khấu, vẫn là một nỗi cô đơn sâu thẳm. Nỗi cô đơn của một ý thức đã quên mất rằng nó vốn dĩ đã toàn vẹn, trước cả khi có bất kỳ ánh mắt nào hướng về mình.
Có lẽ điều đau đớn nhất không phải là thái độ “cả thế giới xoay quanh tôi”, mà là nhận ra rằng: ngay cả khi cả thế giới thực sự xoay quanh một người, người ấy vẫn cảm thấy trống rỗng. Bởi vì trung tâm mà họ tìm kiếm không nằm ở vị trí địa lý của sự chú ý, mà nằm ở một chiều sâu khác, nơi không còn sự phân biệt giữa “tôi” và “người khác”.
Những người phụ nữ mà ta hay gán cho cụm từ “nghĩ mình là trung tâm vũ trụ”, đôi khi chính là những người nhạy cảm nhất với nỗi đau của sự tách biệt. Họ cảm nhận sự tách biệt ấy dữ dội hơn người khác, và vì thế họ phản ứng dữ dội hơn. Họ không ích kỷ; họ đang cố gắng bơi lên khỏi một đại dương mà họ tin rằng nếu ngừng đạp, họ sẽ chìm nghỉm.
Và có lẽ, thay vì phán xét hay chế giễu, ta có thể dừng lại một chút, thở chậm lại, và tự hỏi chính mình:
Liệu tôi có đang làm điều gì khác đi không?
Liệu nỗi sợ bị lãng quên, bị vô hình hóa có thực sự xa lạ với tôi?
Liệu tôi có từng, dù chỉ một khoảnh khắc, cũng muốn cả thế giới ngừng lại để nhìn vào nỗi đau của riêng mình?
Khi ta nhận ra rằng “cô ấy nghĩ cả thế giới xoay quanh mình” thực ra là một tiếng kêu cứu trá hình, thì sự bực bội ban đầu có thể nhường chỗ cho một thứ gì đó mềm mại hơn: sự đồng cảm thầm lặng.
Để hiểu rằng, đằng sau mọi đòi hỏi kịch liệt, thường là một đứa trẻ đang chờ được ôm, không phải bằng sự chú ý ồn ào, mà bằng sự hiện diện lặng lẽ, vô điều kiện.
Và có lẽ, chỉ khi ta thôi không còn cần phải là trung tâm của bất kỳ ai, ta mới thực sự bước vào trung tâm của chính mình, nơi không còn sự phân chia giữa người cho và người nhận, giữa người nhìn và người được nhìn.
Nơi ấy, cả thế giới không cần xoay quanh ai nữa. Vì tất cả vốn dĩ đã nằm trọn vẹn trong một ý thức duy nhất, đang lặng lẽ thở qua từng nhịp tim của chúng ta.
(Chỉ là, rất ít người dám bước vào đó một mình. Nên họ vẫn tiếp tục đòi hỏi, tiếp tục giận dữ, tiếp tục sợ hãi, và tiếp tục đẹp đẽ, đau đớn, trong chính sự méo mó của mình.)
