Nội dung
Các nhà giả kim cổ đại chưa từng tìm ra vàng. Nhưng họ đã tìm ra một thứ còn quý hơn, và phần lớn trong số họ thậm chí không nhận ra điều đó.
Ý tôi là thế này. Suốt hàng thế kỷ, những người đàn ông trong các căn phòng tối đã đun nóng những hợp chất kỳ lạ trên những ngọn lửa trần, tìm kiếm công thức có thể biến kim loại thường thành vàng. Họ viết bằng mật mã. Họ vẽ những biểu tượng phức tạp. Họ dành cả cuộc đời để theo đuổi thứ mà thoạt nhìn giống như một mục tiêu tài chính.
Nhưng càng đi sâu vào truyền thống giả kim, người ta càng nhận ra họ chưa bao giờ thực sự tìm kiếm vàng. Họ tìm kiếm chính quá trình tạo ra nó. Sự chuyển hóa ấy. Bởi vì ở đâu đó trong những vật chất bị nung nóng, bị đen đi, bị hòa tan ấy, họ nhìn thấy một tấm gương. Và điều phản chiếu trở lại không chỉ là vật chất đang được tinh luyện. Đó là chính họ.
Carl Jung đã dành hàng chục năm nghiên cứu những nhà giả kim cổ đại này và đi đến một kết luận táo bạo: tiến trình giả kim chính là một bản đồ hòan hảo của sự chuyển hóa tâm lý. Những giai đoạn họ mô tả – Prima Materia, Nigredo, Albedo, Rubedo, Sublimatio – không phải là một thí nghiệm hóa học. Đó là mô tả về điều xảy ra khi một con người rốt cuộc cũng thức tỉnh.
Và đây là điều khiến tôi không ngừng suy nghĩ: đó cũng là mô tả hòan hảo về điều xảy ra khi một người thức tỉnh trước tiền tệ.
Tôi nói nghiêm túc. Tôi đã có hàng trăm cuộc trò chuyện về Bitcoin trong podcast này. Và mô hình mà tôi liên tục nghe thấy, lặp đi lặp lại, từ những người ở các quốc gia khác nhau, xuất thân khác nhau, điểm khởi đầu khác nhau, lại chính là hành trình năm giai đoạn mà các nhà giả kim từng vẽ ra.
Hầu hết mọi người không có ngôn ngữ để gọi tên nó. Họ chỉ mô tả đơn giản rằng mình đã “rơi xuống hang thỏ”. Nhưng khi đặt khung giả kim lên trải nghiệm đó, một điều gì đó bỗng nhiên khớp lại với nhau theo cách mà không có khung nào khác làm được.
Vậy nên hãy đi vào đó. Bởi vì tôi nghĩ đây mới thực sự là điều quan trọng nhất cần hiểu về Bitcoin – không phải công nghệ, không phải giới hạn 21 triệu, cũng không phải các chu kỳ halving.
Điều quan trọng nhất là nó làm gì với chính bạn khi bạn thật sự hiểu nó.
I. Giai Đoạn Một: Prima Materia – Hay “Nước Là Cái Quái Gì Vậy?”
Prima Materia là vật chất khởi nguyên. Thứ hỗn mang thô sơ, chưa phân hóa, trước khi mọi quá trình chuyển hóa bắt đầu. Jung mô tả nó là thứ “có mặt ở khắp nơi” – phổ biến đến mức trở thành chính kết cấu của đời sống thường ngày, vì thế không ai nhận ra nó. Ông so sánh nó với trạng thái vô thức. Bạn không thể nhìn thấy thứ mà bạn hòan toàn chìm trong đó.
David Foster Wallace (TN: nhà văn Mỹ) từng mở đầu một bài diễn văn nổi tiếng bằng một câu chuyện đùa đơn giản. Hai con cá trẻ đang bơi. Một con cá già bơi ngang qua và nói: “Chào buổi sáng mấy cậu. Nước thế nào?” Hai con cá trẻ bơi thêm một đoạn. Rồi một con quay sang con kia hỏi: “Nước là cái quái gì vậy?”
Đó chính là chúng ta với tiền tệ. Tất cả mọi người.
Chúng ta chìm trong hệ thống tiền pháp định (fiat) đến mức không còn khả năng nhận ra nó như một hệ thống. Nó đơn giản là thực tại. Giá cả tăng. Tiền tiết kiệm bị bào mòn. Bạn làm việc chăm chỉ hơn nhưng dường như lại tụt lại phía sau. Và tất cả chỉ giống như thời tiết. Tự nhiên. Không thể tránh. Không phải lỗi của ai.
John Maynard Keynes (TN: nhà kinh tế học người Anh) đã nhận ra điều này hơn một thế kỷ trước. Ông viết rằng chính phủ có thể tịch thu, “một cách bí mật và không bị quan sát,” một phần quan trọng của cải của công dân thông qua quá trình lạm phát liên tục. Và rồi ông đưa ra một nhận xét đáng kinh ngạc, một trong những quan sát bị đánh giá thấp nhất trong lịch sử kinh tế học: quá trình đó “diễn ra theo cách mà không một người nào trong một triệu người có thể chẩn đoán được.”
Một trên một triệu.
Không phải vì con người ngu ngốc. Không phải vì họ chưa từng trải nghiệm sự suy giảm sức mua của mình. Mà bởi vì hệ thống này được thiết kế – gần như hòan hảo – để trở nên vô hình. Khi bạn bơi trong nước, bạn không nhìn thấy nước. Bạn nhìn thấy cá, san hô, bóng tối. Còn môi trường bao quanh bạn thì nằm ngoài nhận thức.
Irving Fisher (TN: nhà kinh tế học người Mỹ) gọi hiện tượng này là “ảo giác tiền tệ” từ năm 1928. Nhận định của ông rất đơn giản: con người tự nhiên suy nghĩ theo giá trị danh nghĩa – con số trên bảng giá – chứ không phải theo giá trị thực, tức sức mua mà những con số đó đại diện.
Một mức lương tăng từ 50.000 đô lên 52.000 đô tạo cảm giác tiến bộ. Một mức lương giữ nguyên 52.000 đô trong khi mọi thứ bạn mua đều đắt hơn 5% thì không tạo cảm giác bị cắt giảm. Nhưng thực chất đó chính là một sự cắt giảm. Những con số kể một câu chuyện. Còn thực tại kể một câu chuyện khác.
Đó chính là Prima Materia. Trạng thái thô sơ, vô thức. Tiền pháp định là nước. Và phần lớn con người rời khỏi thế giới này mà chưa từng một lần tự hỏi: nước thực sự là gì.
II. Giai Đoạn Hai: Nigredo – Thế Giới Nứt Vỡ
Nigredo là giai đoạn của sự đen hóa. Sự phân huỷ. Sự tan rã. Trong bình giả kim, vật chất bị đốt cháy, bị hòa tan, bị phá vỡ. Nó trông tệ hơn – tệ hơn rất nhiều – trước khi bắt đầu trở nên tốt hơn.
Jung viết: “Người ta không được khai sáng bằng cách tưởng tượng ra những hình ảnh ánh sáng, mà bằng cách ý thức được bóng tối.”
Không ai mong khủng hoảng năm 2008 xảy ra. Không ai mong Lebanon sụp đổ. Không ai mong Argentina đóng băng tài khoản ngân hàng của toàn dân năm 2001 trong khi các gia đình xếp hàng trước ngân hàng và hô vang: “Đồ ăn cắp! Đồ ăn cắp! Trả lại tiền tiết kiệm cho chúng tôi!”
Nhưng có điều gì đó xảy ra khi một hệ thống tiền tệ bị nứt vỡ. Nước bỗng trở nên nhìn thấy được. Có lẽ lần đầu tiên, con người nhìn thấy nó. Không phải vì họ thông minh hơn. Mà vì khủng hoảng buộc câu hỏi phải xuất hiện.
“Cháy nhà mới lòi mặt chuột.”
Khi đồng tiền của Lebanon mất 98% giá trị, một giáo sư 65 tuổi mô tả trải nghiệm đó như sau: “Chỉ sau một đêm, chúng tôi phát hiện ra họ đã đánh cắp tiền của chúng tôi.” Hãy chú ý đến ba chữ “sau một đêm.” Việc đánh cắp ấy đã diễn ra suốt nhiều thập kỷ. Nhưng ý thức đến rất đột ngột. Nigredo không phải là khởi đầu của vụ trộm. Nó là khởi đầu của sự nhận ra.
Tại Đức thời Weimar, khi siêu lạm phát khiến giá cả tăng gấp đôi chỉ trong vài giờ, một sinh viên gọi một tách cà phê với giá 5.000 mark. Khi anh uống xong, tách thứ hai đã lên 7.000. Các nhà kinh tế học ghi nhận một hiện tượng gọi là “zero stroke” (TD: “đột quỵ số không”) – một trạng thái tâm lý khi trí óc con người đơn giản không còn khả năng xử lý những con số với số lượng số 0 tăng vô hạn. Giá trị truyền thống của mọi thứ – một món đồ thực sự đáng giá bao nhiêu so với những gì bạn kiếm được – đã hoàn toàn tan rã.
Nigredo cũng chính là năm 2008. Năm mà Satoshi Nakamoto chứng kiến hệ thống tài chính chao đảo và bắt đầu khắc tiêu đề của nó vào chính nền móng của Bitcoin. Khối genesis mang theo một dấu thời gian từ tờ The Times ở London:
“Chancellor on brink of second bailout for banks.”
Đó không chỉ là một ngày tháng. Đó là một chẩn đoán. Đó là một ai đó đang nói: quá trình đen hóa đang diễn ra. Hãy xây dựng một thứ gì đó từ tro tàn.
Ở cấp độ cá nhân, cộng đồng Bitcoin gọi khoảnh khắc này là “orange pill” (TD: “thuốc cam”) Và có một điều ít người nói tới: trải nghiệm này thường rất khắc nghiệt. Không phải vì giá tăng. Mà vì sự hiểu ra.
Bởi khi bạn thật sự hiểu lạm phát là gì – hiểu nó như một quá trình chuyển giao của cải có hệ thống từ những người lao động kiếm tiền sang những người đứng gần nhất với máy in tiền – thì cảm giác đó không giống một phát hiện tài chính. Nó giống một nỗi mất mát. Giống như bạn vừa phát hiện ra thứ gì đó đã bị lấy đi từ bạn nhiều năm trước. Từ cha mẹ bạn. Từ ông bà bạn. Một thứ bạn sẽ không bao giờ lấy lại được.
Cơn giận xuất hiện. Rồi đến nhu cầu ám ảnh muốn nói với mọi người. Rồi đến sự bối rối khi họ không quan tâm, hoặc cười, hoặc nói: “Bitcoin chỉ là đầu cơ thôi.” Rồi đến sự cô lập.
Nigredo luôn là một trải nghiệm cô độc. Nó phải như vậy. Bạn không thể không nhìn thấy điều mình đã nhìn thấy. Và bạn cũng chưa thể giải thích nó theo cách đủ để thu hẹp khoảng cách giữa bạn và phần còn lại của thế giới.
Jung từng viết một điều mà tôi luôn quay lại:
“Không ai có thể rơi xuống thấp như vậy nếu trong họ không có một chiều sâu lớn. Nếu điều đó có thể xảy ra với một con người, nó thách thức những gì tốt đẹp và cao cả nhất của họ ở phía bên kia. Bóng tối đen nhất luôn tương ứng với một ánh sáng ẩn giấu.”
Bóng tối của sự hiểu ra chính là độ sâu làm cho sự sáng tỏ trở nên khả thi.
Bạn không thể có ánh sáng nếu chưa từng đi qua bóng đen.
III. Giai Đoạn Ba: Albedo – Mặt Trăng Không Phải Mặt Trời, Nhưng Đó Là Khởi Đầu
Sau khi bị đốt cháy là quá trình tẩy rửa. Albedo, giai đoạn “trắng hóa”, là lúc vật chất đã bị hòa tan bắt đầu được làm trong. Những tạp chất tách ra. Thứ còn lại bắt đầu lấp lánh. Jung mô tả nó như ánh trăng – mát lạnh, phản chiếu, trừu tượng. Bình minh vừa ló. Chưa phải mặt trời lên, nhưng đủ ánh sáng để cuối cùng ta có thể nhìn thấy.
Đây chính là giai đoạn rơi xuống hang thỏ. Và bất cứ ai từng trải qua đều biết chính xác điều đó nghĩa là gì.
Bạn bắt đầu từ lạm phát. Rồi dẫn đến Cục Dự trữ Liên bang. Rồi đến lịch sử tiền tệ. Rồi đến bản vị vàng và việc Nixon đóng “cửa sổ vàng” năm 1971. Rồi đến hiệu ứng Cantillon và cách việc đứng gần máy in tiền tạo ra bất bình đẳng có hệ thống. Rồi đến kinh tế học Áo, Hayek và Mises. Rồi đến cơ chế proof of work, đến nhiệt động học, và tại sao tiền tệ được bảo chứng bằng năng lượng là loại tiền duy nhất không thể bị làm giả.
Và rồi đột nhiên đã 3 giờ sáng. Bạn đang đọc một bản whitepaper từ năm 2008 và tự hỏi làm sao mình có thể trải qua bốn năm đại học mà chưa từng học bất cứ điều gì trong số này.
Gigi, tác giả của 21 Lessons: What I’ve Learned From Falling Down the Bitcoin Rabbit Hole, đã diễn tả giai đoạn này tốt hơn bất kỳ ai:
“Tôi cảm thấy rằng trong vài năm nghiên cứu Bitcoin gần đây, tôi đã học được nhiều hơn so với hai thập kỷ giáo dục chính quy.”
Nhưng chính ông cũng chỉ ra giới hạn của Albedo. Hiểu Bitcoin không đồng nghĩa với việc sống khác đi. Ánh trăng rất đẹp. Nhưng nó vẫn lạnh và xa. Nó soi sáng địa hình. Nó không sưởi ấm bạn.
Albedo là nơi cái tôi tâm linh có thể xuất hiện – giai đoạn “tôi hiểu Bitcoin hơn bạn”, kiểu người ở bữa tiệc tối không thể nói chuyện về bất cứ điều gì khác. Đó không phải là sự hiểu biết đã được tích hợp trọn vẹn. Đó là một người đang đứng dưới ánh trăng, kinh ngạc trước những gì mình nhìn thấy, trước khi thực sự bước đi về phía nó.
Albedo là cần thiết. Không thể thiếu.
Nhưng nó không phải đích đến.
IV. Giai Đoạn Bốn: Rubedo – Khi Sự Hiểu Biết Đi Vào Thân Thể
Rubedo, giai đoạn “đỏ hóa”, là mặt trời mọc sau đêm trăng. Jung nói rằng sự khác biệt giữa albedo và rubedo là rubedo có máu trong đó. Có hơi ấm. Có sự sống. Một nhận thức trừu tượng trở thành một thực tại sống động trong thân thể.
Trong truyền thống giả kim, đây là khoảnh khắc tạo ra vàng. Trong truyền thống tâm lý học, đây là điều Jung gọi là Bản Thể (Self) được tích hợp – một bản sắc mới không cố thóat khỏi thế giới hay vượt lên khỏi nhân tính, mà sống trọn vẹn trong cả hai. (TN: Sự tích hợp xảy ra khi một người có thể sống dung hòa được với 2 thái cực đối lập.)
Trong ngôn ngữ Bitcoin, đây là lúc sự hiểu biết không còn là thứ bạn nói, mà trở thành thứ bạn là.
Tôi đã chứng kiến điều này. Tôi thấy nó ở những vị khách trong podcast này. Tôi cũng cảm nhận nó trong chính mình. Một Bitcoiner của Rubedo không phải người có thể đọc vanh vách giới hạn 21 triệu hay giải thích lịch halving. Một Bitcoiner của Rubedo là người bắt đầu ăn uống lành mạnh hơn, ngủ nhiều hơn, chi tiêu khác đi, xây dựng dài hạn hơn – bởi vì toàn bộ mối quan hệ của họ với thời gian đã thay đổi.
Saifedean Ammous (TN: tác giả quyển sách Tiêu Chuẩn Bitcoin) từng khảo sát những người nắm giữ Bitcoin hơn một năm và hỏi họ về sự thay đổi trong hành vi. Câu trả lời rất nhất quán: định hướng tương lai tăng lên rõ rệt. Lập gia đình. Vượt qua trầm cảm. Bỏ những công việc bế tắc. Có người kể rằng họ đã giới thiệu Bitcoin cho người bán mai thúy của mình. Người này bắt đầu tích lũy sats, nhận ra việc giữ sats có ích hơn buôn mai thúy, rồi bỏ nghề. Khách hàng của anh ta cũng bỏ luôn, vì không còn người cung cấp.
Khung lý giải cho điều này rất đơn giản. Tiền pháp định, loại tiền mất giá theo thời gian, huấn luyện con người sống nhanh (high time preference): Tiêu ngay. Hưởng ngay. Tương lai thì bất định, và tiền tiết kiệm của bạn trong tương lai cũng ít giá trị hơn, vậy trì hoãn để làm gì?
Đó là lý do tôi thường nói rằng cơn nghiện tiêu dùng của xã hội hiện đại không phải là một khuyết điểm đạo đức. Nó là phản ứng hợp lý trước một hệ thống tiền tệ trừng phạt sự kiên nhẫn.
Bitcoin làm điều ngược lại. Khi tiền tiết kiệm của bạn tăng sức mua theo thời gian, sự kiên nhẫn trở nên có lợi. Tương lai trở thành thứ đáng để hướng tới. Bạn bắt đầu đưa ra những lựa chọn khác – không phải vì ai đó bảo bạn phải làm vậy, mà vì cấu trúc khuyến khích đã thay đổi.
Bạn không còn là con sóc phải ăn hết số hạt của mình trước khi chúng thối rữa. Bạn có thể tích trữ chúng. Bạn có thể lên kế hoạch.
Đó chính là Rubedo. Nó không phải là trí tuệ thuần lý. Nó là hành vi. Nó xuất hiện trong cơ thể bạn, trong những quyết định, trong các mối quan hệ, trong công việc.
Jung nói rubedo là “một phương thức tồn tại hoàn toàn nhân tính.” Không phải siêu thoát. Mà là hiện diện trọn vẹn. Đây là hình ảnh thực sự của một con người đã tích hợp một chân lý mới vào đời sống của mình.
V. Giai Đoạn Năm: Sublimatio – Sự Tách Biệt Quan Trọng Nhất Kể Từ Khi Tách Nhà Thờ Khỏi Nhà Nước
Sublimatio là giai đoạn bí ẩn nhất. Các nhà giả kim mô tả nó như khoảnh khắc vàng đã tinh luyện được thử lửa cho đến khi bốc hơi và quay trở lại mà không hề thay đổi. Chỉ vật chất thật sự hoàn hảo mới có thể vượt qua sự thăng hoa ấy. Vật chất được nâng lên, vượt khỏi phạm vi cá nhân để chạm vào điều gì đó mang tính siêu cá nhân.
Trong ngôn ngữ tâm lý học, Jung mô tả đây là lúc bản ngã đã ổn định tan hòa vào một điều gì đó rộng lớn hơn hành trình cá nhân. Không phải mất đi bản thân, mà là nhận ra bản thân là một phần của điều rộng lớn hơn.
Trong ngôn ngữ Bitcoin, đây là lúc sự giải phóng tài chính cá nhân mở rộng thành một nhận thức mang tính văn minh. Đó là khi bạn ngừng nghĩ về việc Bitcoin làm gì cho riêng mình và bắt đầu nghĩ về việc nó làm gì cho tất cả chúng ta.
Erik Voorhees (TN: doanh nhân crypto Mỹ) đã nói điều này rất rõ ràng: “Sự tách biệt giữa tiền tệ và nhà nước là phiên bản mới của sự tách biệt giữa nhà thờ và nhà nước.”
Và khi bạn ngồi lại với phép so sánh này, nó không còn giống một lời cường điệu.
Trong phần lớn lịch sử nhân loại, độc quyền của nhà thờ đối với chân lý tâm linh đã trao cho nó quyền lực tuyệt đối đối với tâm thức con người. Cuộc Cải Cách (1517) đã phá vỡ độc quyền đó và giải phóng một vụ nổ phát triển trí tuệ và tinh thần mà chúng ta vẫn đang sống trong dư âm của nó.
Độc quyền của nhà nước đối với việc tạo ra tiền tệ cũng là một dạng kiểm soát tương tự. Tiền không chỉ là một công cụ tài chính. Nó là hệ điều hành của sự hợp tác giữa con người. Khi hệ điều hành đó có thể bị thao túng bởi bất kỳ ai kiểm soát ngân hàng trung ương, mọi tương tác trong xã hội đều chạy trên một đoạn mã đã bị nhiễm lỗi.
Khi chiến tranh được tài trợ bằng cách in thêm tiền từ không khí, làm mất giá tiền tệ, khi bất bình đẳng được lập trình sẵn vào việc ai nhận được tiền mới in trước tiên, thì sự tha hóa đó không phải là một tai nạn của hệ thống. Nó chính là hệ thống.
Bitcoin khiến sự thao túng ấy trở nên bất khả thi. Không phải nhờ luật lệ, quy định hay ý chí chính trị, mà nhờ toán học và nhiệt động học. Bạn không thể in Bitcoin cũng như bạn không thể in ra năng lượng. Hiệu ứng Cantillon chết đi khi tiền tệ thật sự có nguồn cung cố định.
Sublimatio là sự hiểu ra rằng Bitcoin không chủ yếu nói về danh mục đầu tư của bạn. Nó nói về thế giới mà con cái bạn sẽ thừa hưởng. Nó nói về việc tiền tệ – thứ cấu trúc nên nền văn minh loài người – sẽ tiếp tục là một loại thuế ngầm đánh vào nỗ lực lao động của con người, hay lần đầu tiên trong lịch sử, phương tiện trao đổi thực sự phản ánh thực tại vật lý của năng lượng cần để tạo ra một thứ gì đó.
Các nhà giả kim gọi giai đoạn cuối cùng là Singularity – mọi thứ hội tụ vào một điểm. Vàng chưa bao giờ là mục tiêu. Mục tiêu là con người mà bạn phải trở thành để tạo ra nó.
Công Trình Đang Diễn Ra
Điều tôi muốn bạn mang theo sau tất cả những điều này là: hành trình qua năm giai đoạn này không phải là một ẩn dụ. Nó là mô tả của điều đang thực sự xảy ra, ngay lúc này, với hàng triệu con người trên khắp thế giới.
Prima Materia là tất cả những ai chưa từng đặt câu hỏi tiền tệ là gì.
Nigredo là mọi cuộc khủng hoảng tài chính, mọi tài khoản ngân hàng bị khóa, mọi đồng lương hôm nay mua được ít hơn hôm qua – mọi khoảnh khắc khi hệ thống buộc câu hỏi phải xuất hiện.
Albedo là hang thỏ – những đêm mất ngủ vì bị ám ảnh bởi việc nghiên cứu, sự hiệu chỉnh lại mọi điều bạn từng nghĩ mình hiểu.
Rubedo là cuộc đời thay đổi – time preference thấp hơn, con người ba năm sau nhìn khác đi vì họ đang xây dựng cho một tương lai khác.
Và Sublimatio là tầm nhìn văn minh – sự hiểu ra rằng đây không chỉ là giải phóng cá nhân, mà là tái cấu trúc nền móng của sự hợp tác giữa con người.
Các nhà giả kim lao động trên vật chất trong khi thần khí lao động xuyên qua họ. Họ để lại một lời mời: hãy bước vào bóng đen, hãy tẩy rửa, và cuối cùng hãy trở thành vàng.
Sự đau khổ trong hệ thống fiat chỉ tồn tại chừng nào lời mời ấy còn chưa được đáp lại.
Bitcoin chính là lời mời đó.
Tác giả: Bram Kanstein
Biên dịch: Prana
